Uzależnienie

Uzależnienie to stan psychologicznej, psychicznej albo fizycznej zależności od substancji psychoaktywnej bądź okresowe lub permanentne przymusowe wykonywanie określonej czynności. Uzależnienie to zaburzenie psychiczne polegające na niepohamowanej potrzebie zażywania środków i odczuwania bodźców.  

Portal nazdrowie powstał z myślą o potrzebie zgłębiania wiedzy związanej z tematem uzależnień. Znajdziesz tu przydatne porady i informacje pochodzące ze sprawdzonych i fachowych źródeł. Dzięki nam dowiesz się więcej o problemach, przed którymi staje wiele osób w Polsce i zagranicą.

Co to jest uzależnienie? Definicja problemu 

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) pod koniec lat 60. XX wieku zdefiniowała uzależnienie jako stan psychiczny i/lub fizyczny, który jest wynikiem interakcji zachodzącej między substancją uzależniającą a organizmem. Skutkiem tego oddziaływania są zmiany w sposobie zachowania, które wykazuje uzależniony - w tym konieczność zażywania substancji (stała lub okresowa) w celu wywołania u siebie różnego rodzaju doznań.  Natomiast Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne APA uzupełniła powyższą definicję i opisała uzależnienie jako chorobę mózgu, polegającą na powtarzalnym, ciągłym i trudnym do opanowania wykonywaniu określonych czynności, a także cyklicznym zażywaniem substancji pomimo świadomości chorego o ich negatywnym wpływie na organizm. Pojęcie uzależnienia porównano do głodu – popędu i nieustannego odczuwania potrzeby zaspokojenia, po którym następuje akcja, a więc regulacja pragnienia.

Uzależnienie doprowadza do zmiany w percepcji i nieprawidłowości w postrzeganiu rzeczywistości, a także wywołuje zaburzenia obsesyjno-kompulsywne, które w życiu osoby chorej wynikają z silnego, wewnętrznego przymusu i natychmiastowego zaspokojenia określonej potrzeby. Uzależnienie może wpływać jednocześnie na kondycję psychiczną i fizyczną jednostki.

Obecnie jest już wiadomym, że uzależnić się można od wszystkiego – nie tylko od zażywania substancji i stanu (efektu), który został wywołany przez dany związek chemiczny, ale również od wykonywania czynności (niekoniecznie postrzeganych jako wstydliwe czy w pewnych sytuacjach nawet jako nieobyczajne). Chodzi tu również o czynności związane z aktywnością fizyczną, wykonywaniem pracy zawodowej czy potrzebą udziału w grach i kompulsywnym kupowaniem często niepotrzebnych przedmiotów i rzeczy.

Permanentne wykonywanie czynności nierzadko wiąże się z doznaniem określonych bodźców, jak ulga lub przyjemność, ale również z umyślnym generowaniem stresu wynikającym z potrzeby wywołania ekscytacji. 

Skąd biorą się uzależnienia?

Jednym z fundamentalnych sposobów komunikacji komórek systemu nerwowego (neuronów) jest uwalnianie neurotransmiterów z jednego zakończenia neuronu do receptorów drugiego za pomocą synaps. Ludzki mózg takich neuroprzekaźników zawiera całkiem sporo, które skoncentrowane w jednym neuronie tworzą obwody/układy, pełniące konkretne funkcje. Mówiąc o uzależnieniach, należy wspomnieć o najważniejszym układzie, jakim jest układ dopaminergiczny (nazywany również układem nagrody), który odgrywa w tym przypadku kluczową rolę. Dopamina zawarta w neuronach pełni funkcję motywującą organizm ludzki do reakcji i zachowań.

Wskazanie jednoznacznych przyczyn uzależniania jest trudne, jednakże uwalnianie dopaminy uważa się za jeden z głównych powodów. Trudność w sprecyzowaniu podłoża choroby, jego źródła stanowią zróżnicowane cechy ludzkie, a także intensywność i poziom oddziaływania bodźców na poszczególne jednostki.

Etiologia uzależnień jest złożona. Dlatego wyróżniono trzy grupy czynników, które stanowią duże prawdopodobieństwo wywoływania nałogów. Wyróżnia się:

  • czynniki biologiczne – w ich przypadku mowa tu o genetyce i dużym prawdopodobieństwie dziedziczenia predyspozycji do zażywania substancji odurzających, a także właściwości organizmu, jego tolerancji i reakcji na substancje psychoaktywne.
  • Czynniki społeczne – jednostki należące do grup lub subkultur czy też rodziny dysfunkcyjnej są bardziej narażone na przejmowanie podobnych zachowań – także w kontekście zażywania substancji odurzających. Do czynników społecznych należy również zaliczyć nieudolny i źle skonstruowany proces socjalizacji.
  • Czynniki psychologiczne – można o nich mówić w kontekście cech osobowościowych, a także uzależnieniu, jako mechanizmie obronnym przed problemami lub sposobem niwelowania napięcia psychicznego. 

Każdy z wymienionych wyżej czynników ma działanie podobnie do zapalnika. Jest impulsem do rozwoju choroby. Uzależnienie bowiem mieści się w mózgu - to tam należy szukać jego źródła. Obejmuje ono pamięć, motywację i emocje, za które odpowiada układ limbiczny znajdujący się poniżej kory mózgowej.

Dlaczego uzależnienie jest chorobą układu nagrody?

Obszarem mózgu, który uznaje się za kluczowy w kontekście oddziaływania substancji uzależniających, jest wspomniany mezolimbiczny układ dopaminowy. Stymulowanie go w jakikolwiek sposób (np. poprzez jedzenie) skutkuje uwolnieniem hormonu dopaminy, znajdującego się w zakończeniach neuronów – odbywa się to w kilku rejonach mózgu. W zależności od tego, w jakim obszarze dopamina zostanie wyrzucona, organizm może odczuwać inny poziom przyjemności. Zażywanie środków odurzających stymuluje obszar podkorowy poniżej świadomości, wskutek czego rozwój uzależnienia od substancji powstaje nieświadomie.

Czy uzależnienie jest dziedziczne?

Nie jest wykluczone, że uzależnienie u poszczególnych jednostek może wynikać z tzw. wrodzonej podatności na uzależnienia. Zgodnie z tą tezą mezolimbiczny układ dopaminowy w różnych przypadkach może charakteryzować się inną wrażliwością na działanie substancji - w układzie tym mogą występować różne odmiany genetyczne receptorów dopaminowych.

Zwolenników idei zależności genetyki z uzależnieniem jest tak samo wielu, jak tych, którzy podają w wątpliwość tę teorię. Naukowcy oszacowali, że uzależnienie może być dziedziczne nawet w 40-60% (National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism). Nie do końca jednak wiadomo, w jaki sposób jedno wiąże się z drugim. Przeprowadzono kilka badań, w tym u dzieci, w wyniku których stwierdzono, że potomstwo osoby uzależnionej jest 8 razy bardziej podatne na uzależnienie niż dzieci rodziców nieuzależnionych (Dzieci alkoholików w perspektywie rozwojowej i klinicznej). Dla potwierdzenia tej hipotezy przebadano dzieci adopcyjne, pochodzące z rodzin dotkniętych chorobą alkoholową – w wyniku badań stwierdzono, że i one będą wykazywały większą podatność na spożycie alkoholu w dorosłym życiu (czynnik społeczny).

To, czego eksperci są pewni to to, że nie istnieje szczególny gen przechodzący z pokolenia na pokolenie, którego obecność przyczynia się do rozwoju uzależnienia - dziedziczenie predyspozycji do uzależnień jest częściowe. Dopiero interakcja ze środowiskiem i nabywanie podobnych zachowań zwiększają podatność na zachorowanie. Nawet w przypadku rodzeństwa i posiadania przez nie podobnych genów rozwój nałogu u jedno z nich nie oznacza, że ta sama cecha pojawi się u drugiego. Niemniej jednak u bliźnią jednojajowych (ich DNA jest niemal identyczne z niewielką różnicą w liczbie mutacji i chromosomów) prawdopodobieństwo wystąpienia uzależnienia jest aż o 50% wyższe niż u zwykłego rodzeństwa, jak i bliźniąt dwujajowych (National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism).

Powyższy wynik badań daje podstawę do wyodrębnienia osób z grup ryzyka i dobrania odpowiednich metod i strategii w leczeniu uzależnienia.

Od czego można się uzależnić? 

W 2007 roku brytyjski psychiatra David Nutt wraz z zespołem badaczy z Imperial College London na podstawie przeprowadzonych badań opublikowali ranking pięciu substancji rozwijających najczęstsze uzależnienia. Podczas testów wzięli oni pod uwagę zależność fizyczną od danej substancji, zależność psychologiczną oraz przyjemność odczuwalną po aplikacji środka uzależniającego. Wyniki dały następujące rezultaty.

  1. Heroina - to substancja, która według ekspertów jest najbardziej uzależniająca i tym samym najbardziej niebezpieczna. Osoba uzależniona od heroiny wprowadza się w stan euforyczny, który charakteryzuje wzmożona aktywność. 
  2. Kokaina - w czasie badań laboratoryjnych zwierzęta, którym podawano kokainę, uzależniały się tak mocno, że mając do wyboru jedzenie i narkotyk, wybierały narkotyk. Jej aplikacja doprowadza do nagłego wzrostu poziomu dopaminy w organizmie. 
  3. Nikotyna - jest składnikiem tytoniu. Nikotyna w szybki sposób wywołuje w organizmie przyjemność, która w równie szybkim tempie spada. Dlatego palacze potrafią sięgać po papierosy w krótkich odstępach czasu w celu stymulacji mózgu i podtrzymywania przyjemności.
  4. Barbiturany - powszechnie znane jako leki nasenne lub hamujące stany lękowe. Ich zażywanie wycisza niektóre obszary w mózgu, co uzależnia pacjenta od przyjmowania większej liczby medykamentów o podobnym składzie.
  5. Alkohol - wywołuje przyjemność, wprowadza w stan rozluźnienia, pobudza, a także przyspiesza pracę mięśnia sercowego. 

Poza uzależnieniem od substancji warto wspomnieć o uzależnieniach behawioralnych, takich jak seksoholizm, pracoholizm, patologiczne uzależnienie od hazardu, zakupoholizm czy tak zwany siecioholizm, pod pojęciem którego znajduje się uzależnienie od komputera i uzależnienie od Internetu. Są one powszechnie znane, jednakże niewiele osób zdaje sobie sprawę, że istnieją nazwy uzależnień, jak i same nałogi, o których mówi się rzadko. Są to np.:

  • trichotillomania - potrzeba wyrywania sobie włosów z różnych części ciała,
  • dysmorfofobia - poprawianie wyglądu przy pomocy zabiegów chirurgicznych i medycyny estetycznej,
  • bigoreksja - chorobliwa dbałość o sylwetkę, co wiąże się z częstymi ćwiczeniami, stosowaniem rygorystycznych diet, a także przyjmowaniem substancji wspomagających przyrost tkanki mięśniowej, takich jak sterydy,
  • ortoreksja - jest rodzajem fiksacji na punkcie spożywania produktów zaliczanych do segmentu zdrowej żywności, bio, eko itp., 
  • tanoreksja - to nałogowe opalanie się - głównie w solariach. Celem jest uzyskanie zadowalającego odcienia skóry,
  • kleptomania - jest potrzebą dokonywania kradzieży. Dzięki niej osoba chora na kleptoholizm odczuwa euforię i przyjemność. 

Jak rozpoznać uzależnienie?

Uzależnienie w początkowej fazie jest niezwykle trudne do zdiagnozowania. Zachowanie jednostki chorej nie wykracza poza ogólnie przyjęte wzorce. Stąd też wynika trudność w rozpoznaniu problemu. Co więcej, osoby uzależnione potrafią skutecznie tuszować nałóg.

Pierwszą oznaką uzależnienia, która powinna przykuć uwagę, jest między innymi zmiana w sposobie zachowania. Jedynie wnikliwa obserwacja umożliwia wykrycie problemu w jego początkowym stadium. Ostateczna diagnoza uzależnienia jest możliwa, dzięki wystąpieniu więcej niż trzech objawów osiowych, do których należą m.in.: 

  • przymus wykonywania czynności lub zażywania substancji,
  • upośledzona zdolność panowania nad emocjami, 
  • koncentracja życia wokół jakiejś czynności lub przyjmowania środka odurzającego kosztem obowiązków,
  • objawy fizjologicznego zespołu abstynencyjnego.

Jak uzależnienia wpływają na zdrowie?

Uzależnienia są groźne ze względu na swój destrukcyjny charakter – zarówno jeżeli chodzi o zdrowie, jak i o otoczenie jednostki uzależnionej. Najczęściej uzależnienie kojarzone jest ze środkami psychoaktywnymi, takimi jak alkohol czy narkotyki. Ich długotrwałe stosowanie wywołuje choroby narządów wewnętrznych, zaburza pracę układu oddechowego, nerwowego i krwionośnego, a w konsekwencji prowadzi do śmierci. Z pozoru nic nieznaczące codzienne sięganie po używki może stać się zaczątkiem uzależnienia.

Osoby cierpiące z powodu uzależnienia borykają się z chorobami współwystępującymi – fizycznymi, jak i psychicznymi. W XX wieku nikotyna i dym papierosowy zabiły 100 mln osób (Światowa epidemia palenia tytoniu – raport WHO 2008 (pakiet MPOWER)). Wnikliwe testy wykazały destrukcyjny wpływ tej używki na układ oddechowy i przyczynę wzrostu zachorowań na nowotwory.

W przypadku alkoholizmu regularne zażywanie substancji wpływa na kondycję mózgu. Duże ilości etanolu uszkadzają korę mózgową, która w dużym uproszczeniu odpowiada za umiejętność podejmowania decyzji. Do listy niszczejących obszarów należy dodać również element układu limbicznego odpowiedzialnego za pamięć (hipokamp), a także część tyłomózgowia (móżdżek) odpowiedzialną za koordynację ruchową.

Substancje uzależniające psychoaktywne (amfetamina, metamfetamina, heroina wszystkie odmiany psychodopalaczy oraz wiele innych) mocno stymulują obszary w mózgu i je aktywizują. Stąd u osób po zażyciu określonej dawki pojawia się uczucie euforii i przypływ energii. Wzrasta temperatura ciała, a wraz z nią ciśnienie krwi, które może doprowadzić do uszkodzeń mięśnia sercowego i zgonu. Do skutków należą także nadmierna potliwość, drgawki, uczucie sytości oraz suchość w jamie ustnej.

Konsekwencje uzależnień dotykają również osób z otoczenia chorego. Badania nad prenatalną ekspozycją na narkotyki u kobiet w ciąży wykazała, że kontakt płodu z substancją psychoaktywną może wpłynąć na jego rozwój. Ponadto stan narkotycznego odurzenia zniekształca rzeczywistość i w pewnych sytuacjach zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia ryzykownych zachowań seksualnych, a te są źródłem wielu chorób – HIV, wirusowe zapalenie wątroby (WZW) typu B i C. W rodzinach alkoholików nierzadko dochodzi do współuzależnienia i destabilizacji funkcjonowania życia rodzinnego.

Konsekwencją uzależnień jest uszczerbek na zdrowiu (fizycznym i/lub psychicznym) – w większym lub mniejszym stopniu.

Uzależnienie - jak sobie z nimi radzić?

Zwalczanie uzależnienia jest racjonalnie podjętą decyzją osoby chorej ukierunkowaną na zatrzymanie postępującego uzależnienia lub jego odroczenie, przesunięcie w czasie. Dlatego też błędnym jest przeświadczenie krążące wśród chorych, że do pokonania własnych słabości potrzebna jest tzw. silna wola - termin bardzo często nadużywany przez pacjentów, którzy przypisują mu szczególne znaczenie w dążeniu do określonego celu. Owszem, nieugiętość i konsekwencja w postanowieniach jest tu ważna, lecz, aby z nich korzystać, potrzebna jest wiedza.

Abstynencja i pozostanie w niej nawet w czasie nawracającego głodu jest trudne jeżeli osobie chorej brakuje wiedzy czysto technicznej, jak w momencie nieustającego odczuwania deficytu wygrać z nałogiem i skutecznie przeciwstawić się pragnieniu. Alan Marlatt, jeden z pionierów w dziedzinie psychologii uzależnień, porównał głód do głębokiej wody. Aby w niej nie utonąć, należy utrzymać się na przybierającej fali, pod którą kryje się uzależnienie.

By poradzić sobie z nałogiem, należy identyfikować i uwalniać się od sprzecznych przekonań, że jako osoba uzależniona mógłbym odstąpić, choć na chwilę, od abstynencji i zaspokoić własne potrzeby. Kluczowe w walce z nałogiem jest radzenie sobie z emocjami i uczuciami.

U osób aktywnie uzależnionych regulacja głodu następuje w sposób automatyczny, nieświadomy. Takie zachowanie jest określane jako kompulsywne (wynikające z przymusu wewnętrznego). Samoleczenie jest zatem niemożliwe. Dlatego pomocy w uczeniu się konstruktywnego radzenia sobie z nałogami udzielają specjalistyczne ośrodki i psychoterapeuci wyposażeni w odpowiednią wiedzę oraz techniki.